Trong tiến trình cải cách hành chính, việc hoàn thiện thể chế luôn giữ vai trò quan trọng, bởi mỗi quy định pháp luật được đổi mới theo hướng thuận lợi hơn đều góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Luật Hộ tịch năm 2026, có hiệu lực từ ngày 01/3/2027, được đánh giá là một bước tiến quan trọng trong cải cách thủ tục hành chính, thể hiện rõ sự chuyển đổi từ tư duy “quản lý thụ động” sang “phục vụ chủ động”. Đây không chỉ là sự thay đổi về thẩm quyền, quy trình đăng ký hộ tịch, mà còn là bước chuyển về phương thức phục vụ, hướng tới nền hành chính hiện đại, gần dân và lấy người dân làm trung tâm.
Hộ tịch gắn liền với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời, từ khi sinh ra, kết hôn, thay đổi, cải chính thông tin hộ tịch cho đến khi qua đời. Các sự kiện hộ tịch là cơ sở pháp lý quan trọng để công dân thực hiện nhiều quyền, nghĩa vụ trong đời sống xã hội. Vì vậy, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hộ tịch có ý nghĩa rất thiết thực, tác động trực tiếp đến từng người dân, từng gia đình. Luật Hộ tịch năm 2026 ra đời trong bối cảnh yêu cầu cải cách ngày càng cao, đòi hỏi cơ quan nhà nước không chỉ giải quyết đúng quy định, mà còn phải giải quyết nhanh hơn, thuận tiện hơn và thân thiện hơn.
Điểm nổi bật của Luật là sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản lý. Nếu trước đây, trong nhiều trường hợp, người dân phải tự xác định nơi có thẩm quyền, chuẩn bị nhiều loại giấy tờ và thực hiện thủ tục theo các ràng buộc nhất định về nơi cư trú hoặc địa giới hành chính, thì nay tinh thần phục vụ được đặt lên rõ hơn. Cơ quan nhà nước có trách nhiệm chủ động tạo điều kiện, chủ động khai thác thông tin và tổ chức quy trình giải quyết theo hướng thuận lợi nhất cho người dân. Đây là biểu hiện cụ thể của nền hành chính phục vụ, trong đó người dân không còn là đối tượng bị quản lý một chiều, mà là trung tâm của quá trình cung ứng dịch vụ công.
Một nội dung có ý nghĩa đột phá là việc phân quyền triệt để, giao thẩm quyền đăng ký tất cả các sự kiện hộ tịch trong nước cho Ủy ban nhân dân cấp xã. Quy định này đưa việc giải quyết thủ tục đến gần người dân hơn. Cấp xã là cấp chính quyền cơ sở, trực tiếp tiếp xúc, nắm bắt đời sống của nhân dân và là nơi người dân thường xuyên liên hệ để giải quyết công việc hành chính. Khi thẩm quyền đăng ký hộ tịch được giao cho UBND cấp xã, người dân sẽ thuận lợi hơn trong tiếp cận dịch vụ, giảm thời gian đi lại, giảm áp lực cho các cấp trung gian, đồng thời nâng cao trách nhiệm phục vụ của chính quyền cơ sở.
Đặc biệt, Luật Hộ tịch năm 2026 ghi nhận quyền của người dân được yêu cầu đăng ký hộ tịch tại bất kỳ UBND cấp xã nào, không còn phụ thuộc vào nơi cư trú hay địa giới hành chính. Đây là bước tiến rất đáng chú ý, thể hiện rõ tinh thần cải cách vì sự thuận tiện của người dân. Trong thực tế, người dân có thể sinh sống, học tập, làm việc tại nhiều địa phương khác nhau. Nếu thủ tục hành chính vẫn bị ràng buộc cứng nhắc bởi địa giới hành chính, người dân sẽ phải mất thêm thời gian, chi phí và công sức để quay về nơi cư trú hoặc nơi có thẩm quyền. Việc cho phép đăng ký hộ tịch tại bất kỳ UBND cấp xã nào giúp tháo gỡ rào cản này, tạo điều kiện để người dân lựa chọn nơi thực hiện thủ tục phù hợp nhất với hoàn cảnh thực tế.
Cùng với đổi mới về thẩm quyền và nơi tiếp nhận, Luật còn xác lập nguyên tắc “người dân chỉ cung cấp thông tin một lần”. Đây là nguyên tắc có ý nghĩa nền tảng trong cải cách thủ tục hành chính. Theo đó, người dân không phải lặp đi lặp lại việc kê khai, nộp lại những thông tin, giấy tờ mà cơ quan nhà nước đã có hoặc có thể khai thác, chia sẻ từ các hệ thống dữ liệu. Trách nhiệm xử lý, kiểm tra, đối chiếu thông tin được chuyển về đúng chủ thể phải thực hiện, đó là các cơ quan nhà nước.
Nguyên tắc này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan trong hệ thống hành chính. Khi dữ liệu được khai thác hiệu quả, thủ tục hành chính sẽ giảm bớt giấy tờ, hạn chế tình trạng yêu cầu người dân bổ sung hồ sơ không cần thiết, đồng thời góp phần nâng cao tính chính xác, minh bạch trong quá trình giải quyết. Đây không chỉ là cải cách về quy trình, mà còn là cải cách về trách nhiệm công vụ và cách thức vận hành của bộ máy hành chính.
Có thể khẳng định, Luật Hộ tịch năm 2026 là bước tiến quan trọng hướng tới nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, lấy sự thuận tiện và hài lòng của người dân làm thước đo chất lượng phục vụ. Việc phân quyền mạnh cho cấp xã, mở rộng quyền lựa chọn nơi đăng ký hộ tịch và thực hiện nguyên tắc “chỉ cung cấp thông tin một lần” đều hướng tới mục tiêu chung là giảm phiền hà, tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân. Với tinh thần “Vì nhân dân phục vụ”, Luật Hộ tịch năm 2026 không chỉ tạo thuận lợi trong đăng ký hộ tịch, mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân vào nền hành chính công khai, minh bạch, hiệu quả và gần dân hơn.
Quản Thị Trà – Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh